TRÁCH NHIỆM

Phạm Ruệ

 Một trong các điều căn bản tạo được hòa khí trong gia đình là vấn đề trách nhiệm của mỗi cá nhân  trong gia đình. Nếu ai cũng biết trách nhiệm của mình và chu toàn thì mọi sinh hoạt trong gia đình đều nhẹ nhàng và thoải mái. Nhưng từ chỗ BIẾT đến chỗ chu toàn trách nhiệm là cả một chuỗi những ngày dài huấn luyện. Với kỹ thuật của "Tình và Lý", cha mẹ có thể cắt ngắn được thời gian huấn luyện đồng thời có thể tìm thấy nguồn vui thay vì bực dọc khi giúp con học trách nhiệm. Nói thế có nghĩa là cha mẹ có thể hạnh phúc trong khi thấy con học các bài học này.

Khi còn bé, các con tôi hay có thói quen chơi đâu bỏ đấy. Đồ chơi vương vãi khắp nơi trong nhà. Điều này gây nên hai trở ngại lớn: cha mẹ tốn giờ thu dọn, con cái mất giờ tìm đồ chơi chúng thích. "Tình và Lý" dạy rằng, cho con cái quyền tự do chọn lựa. Tùy chúng chọn. Chúng tôi bảo con: Khi con lên giường ngủ, các đồ chơi chưa cất đi sẽ vào thùng rác. Lúc đầu, lời nói này không có giá trị. Chúng tôi chỉ cần lập lại một lần nữa sau kinh tối trước khi chúng lên giường. Quăng đi một đồ chơi chúng đang thích quả là điều đau lòng, nhưng cũng phải giữ đúng lời đã nói. Bỏ ngay vào thùng rác để chúng thấy.  Một vài lần chúng tôi thu dọn các đồ chơi, bỏ hết vào bọc rác lớn, khuân xuống phòng dưới hầm nhà. Khi con không tìm được đồ chơi, chúng hỏi cha mẹ. Chúng tôi chỉ vào thùng rác, không tìm được trong đó, chúng quay lại cha mẹ kêu gào. Là cha mẹ lúc này chỉ cần chia buồn với con, nhắc cho chúng nhớ đó là điều chúng chọn, không phải tại cha mẹ hay ai khác.  Chỉ một vài lần là xong. Một chi tiết trong chuyện này là trẻ con hay tìm cớ để kéo dài thời giờ trước khi đi ngủ, chúng viện đủ cớ, nếu phải đi tiểu mười lần chúng cũng làm. Chúng tôi dùng cách này: luôn báo trước giờ và việc sắp tới cho con (pre-announcement). Đây là một kỹ thuật đơn sơ nhưng hữu hiệu, được áp dụng trong mọi cộng đồng, ngay cả trong khóa Cursillo. Khi được báo trước việc gì sẽ xảy ra, người ta sẽ không phàn nàn và tự động làm theo mệnh lệnh cách dễ dàng và vui vẻ.

Lấy thí dụ giờ đọc kinh tối trong gia đình. Giờ đọc kinh là 8 giờ tối. Ai trong nhà cũng biết. Nhưng trước 8 giờ chừng 10 phút, báo cho con biết là sắp 8 giờ rồi, thu xếp để đọc kinh đi ngủ. Có nghĩa là, đây là giờ dọn dẹp đồ chơi, sách vở đi học ngày maị 5 phút sau, nhắc lần nữa. Và đúng 8 giờ, mọi người ngưng mọi việc, tắt TV hay computer, và thắp nến cho giờ kinh. Đến phiên ai đọc Thánh Kinh thì lấy sách xuống, đọc cho mọi người. Tôi sẽ đề cập đến vấn đề kinh nguyện trong gia đình trong bài khác. Ở đây chỉ nói tới cái kỹ thuật pre-announcement (tôi bịa ra chữ này, chứ không có trong sách vở!). Mỗi việc đều có những chi tiết được làm theo thứ tự, khi quen rồi, người ta rất dễ theo, và cảm thấy yên tâm mà làm, không thắc mắc đôi co nữa. Một khi guồng máy đã chạy, khó mà phá được cái thói quen.  Như khi đã bắt đầu kinh tối rồi, việc còn lại sau kinh tối là ôm hôn cha mẹ, đi đánh răng, đi vệ sinh, vào phòng ngủ, mở nhạc nhẹ, bật đồng hồ báo thức, tắt điện, rồi lên giường! Mọi việc cứ tuần tự như thế cho đến khi nhắm mắt.  Đứa lớn được thêm một giờ nữa trước khi tắt đèn, có thể coi TV chung với cha mẹ, nhưng không chơi game hay computer nữa.... Giờ còn lại là của cha mẹ, không đứa nào được quấy rầy nữa. Cái quan trọng là các việc giây chuyền, việc nhỏ thôi, nhưng cứ thế tiếp nối, làm thành một chuỗi những thói quen mà con không cần để ý cùng làm được!

Con cái cũng giúp phần lớn các việc trong nhà. Chúng tôi tập cho con ngay từ nhỏ: đứa xếp bàn trước khi ăn, đứa dọn bàn sau khi ăn. Phòng ăn nhà tôi có cái chuông bé. Đến giờ cơm, chỉ cần rung chuông báo. Báo lần đầu cho con xếp bàn, lần hai là mọi người ngồi xuống bàn rồi. Trễ cơm là chuyện hiếm có trong nhà. Con bé út thích cái chuông này. Đến bữa cứ xin được cầm chuông rung khắp nhà, xong tự động lên ghế trước mọi người!

Thứ tư là ngày nhà tôi giặt quần áo và dọn dẹp trong tuần. (Điều này có cái lợi là cuối tuần cả nhà có nhiều giờ cho nhau hơn). Mỗi đứa có rổ quần áo dơ trong phòng, muốn được giặt, chỉ việc khiêng xuống phòng giặt. Nếu quên, có nghĩa là muốn tự giặt lấy. Con gái lớn quên một lần, phải giặt quần áo lấy, chúng tôi nghe chị nói với anh bé rằng: You wouldn't want to make the same mistake! Dĩ nhiên có giờ riêng dạy cho con giặt quần áo, nhưng đó là có xếp đặt trước, chứ không bị buộc phải làm! Vẫn cái nguyên tắc: để con chọn và chịu trách nhiệm về hậu qủa của chúng. Không kêu hay trách ai được!

Các việc lặt vặt khác như dọn dẹp nhà cửa, mang rác ra ngoài, xếp chén bát, chăn màn, quét nhà, gấp quần áo... cũng được chia đều trong giờ họp gia đình. Ai có phàn nàn hay muốn đổi công tác thì đây là cơ hội tốt để lên tiếng. Có một vài lần có sự so sánh giữa hai đứa lớn. Chúng tôi để chúng xếp đặt đổi cho nhau.  Nhưng chỉ được hai hôm, đứa nào lại về việc nấy, vui vẻ như trước.

Làm sao chúng giữ được các công việc phải làm? Tập từ từ, từng việc một. Mỗi khi chạm phải câu hỏi này, tôi luôn nghĩ đến gánh xiệc và tự nhủ mình: con cọp hay con voi người ta còn huấn luyện được để làm trò, con mình dễ hơn cọp và voi nhiều. Chỉ phải bền chí, nhẹ nhàng là xong. Trước khi học được "Tình và Lý", chúng tôi dùng cách thưởng phạt: trong phòng ăn có cái lọ thủy tinh đề rõ: “Tiền phạt”!  Khi cha mẹ phải nhắc làm việc gì, con sẽ phải bỏ 50 xu trong bình này. Khi tiền phạt lên cao, con được quyền xin xung phong làm việc gì khác ngoài bổn phận để chuộc tiền lại. Phương pháp này cũng hay, nhưng vẫn không bằng "Tình và Lý" khi tạo cho chúng cái hãnh diện về sự đóng góp của con trong gia đình! Còn nhỏ thì đồng tiền lớn thật, nhưng khi đã lớn hơn, con có cái tự hào phải để chúng lớn trong ý thức trách nhiệm rằng cha mẹ có thể tin vào con mà không phải lo nữa! (Phải chăng đây là mục đích cuối cùng của giáo dục? Có đứa lo rồi, sao cha mẹ còn phải lo làm gì?)

Tuần rồi, tôi dẫn con gái bé đi mua cá lia thia (tetras) và cái hồ cá tí hon cho cá. Con bé bây giờ có công tác mới: cho cá ăn.  Đây là cả một nghệ thuật để dạy con biết giới hạn và giờ giấc. Giới hạn vì đồ ăn của cá chỉ cần có vài hạt nhỏ mồi ngày. Không được cho hơn. Tôi để cô tùy ý chọn giờ cho cá ăn. Cô chọn vào lúc vừa thức giấc. Trước giờ đi ngủ, tôi thấy cô dành giờ nói chuyện với cá, dặn cá rằng cô sẽ cho cá ăn khi cô thức dậy. Và đúng vậy, việc đầu tiên khi ra khỏi giường là cô cho cá ăn. Chuyện này cho thấy cha mẹ có thể tin nơi con cái được. Chỉ ăn thua cách cha mẹ dạy cho con. Cho con cái tự do chọn lựa, và để con làm theo chương trình con chọn, miễn là việc ấy không hại gì đến aị

Tôi vẫn coi đời sống gia đình là một cộng đồng yêu thương. Muốn có an vui, mọi người trong cộng đồng (dù to như xứ đạo, hay nhỏ như một Nhóm Chia Sẻ Decuria), ai cùng phải biết trọng trách nhiệm và quyền lợi của nhaụ  Khi cha mẹ cho con biết điều cha mẹ muốn, cách cụ thể và trong tầm tay con, chúng sẽ cố đạt tới. Nhưng nếu không nói, không cho biết, nhưng lại cứ nghĩ là con sẽ biết, sẽ hiểu mà giúp cha mẹ thì khó lòng mà vừa được lòng nhaụ Chìa khóa của chuyện này là chương trình trong gia đình. Khi cha mẹ không có chương trình, không chia sẻ qua với con cái, mọi sự sẽ dễ trục trặc và gây phiền toái. Lấy thí dụ việc đi lễ ngày Chúa Nhật. Con tôi ở trong ban giúp lễ, cả hai đứa. Chúng có chương trình cả 3 tháng trước: ngày và giờ lễ khác nhau: có hôm vào chiều thứ bảy, có hôm vào Chúa Nhật.  Mọi sinh hoạt cuối tuần đều phải thu xếp để con chu toàn công tác đã nhận. Sẽ không có chuyện đi chơi, dạp phố mà trễ giờ giúp lễ, hay con muốn qua nhà bạn chơi mà quên việc bổn phận. Tuy giúp lễ là việc nhỏ, nhưng với trẻ và sự quyết tâm của con, giúp con giữ điều đã hứa là chuyện chứng tỏ cha mẹ có quan tâm về việc con làm hay không.  Chúng tôi vẫn cố gắng lập chương trình dài hạn trước 6 tháng. Ngoại trừ các việc bất thường, mọi cái đều được bàn định và cho con cái biết trước, rõ ràng ngày giờ như các dịp đi về ngoại, đi chơi xa, có khách đến, các sinh hoạt mời bạn bè... Cuốn lịch trên bàn nhà bếp lúc nào cũng mở sẵn, để mọi người chỉ liếc qua là biết các việc của gia đình.

Lập chương trình cho gia đình cũng là một hình thức dạy con thật cần thiết. Có lên chương trình cha mẹ mới có dịp quyết định cái gì là chính, là cần phải làm, cái gì có thể phải bỏ qua. Như việc đi thăm viếng ông bà nội ngoại. Dịp đi nghỉ hè có thể du di, nhưng thăm viếng ông bà phải được đặt lên hàng đầu. Không có chương trình, gia đình dễ bị thu hút và phân tán theo các thị hiếu và tùy hứng cá nhân. Rồi tiền mất, thời gian mất mà không đem lại lợi ích cho gia đình. Có chương trình, cha mẹ và con cái không quên được các ngày quan trọng của nhau. Có bao gia đình, cha mẹ quên cả ngày thành hôn, ngày sinh nhật con…chỉ vì không có chương trình trước?

 Nói tóm lại, cái tôi gọi là pre-announcement, là một kỹ thuật đơn giản, nhưng hiệu nghiệm trong đời sống gia đình. Muốn mọi việc êm xuôi, vui vẻ, chỉ việc báo cho nhau trước mọi việc. Thử quay nhìn lại một khóa học Cursillo không có chương trình mà xem. Dù mọi người có thiện chí, có ơn Chúa đó, nhừng không biết việc phải làm, sẽ chỉ dẫm chân lên nhau, cuống quít, nhọc công mà chẳng có gì ra hồn. Trong gia đình cũng thế, nếu cha mẹ thực hiện được cuốn lịch gia đình, công bố cho mọi người, mọi việc sẽ êm ả biết bao. Cha mẹ cũng qua đó mà dạy cho con cái trách nhiệm về việc dùng thời giờ trong cuộc sống riêng của con. Mong thay!

Trở về Muc Lục