Những ghi chú này làm cho một số
người không rõ vấn đề thắc mắc, nhưng thực ra, nếu tìm hiểu
chúng ta biết rằng, trong các bản dịch sách đạo, dù là sách
Thánh Kinh, vẫn có nhiều ý kiến khác nhau về cách dùng từ, câu
cú, cách thức diễn tả và việc chọn văn bản gốc. Hơn nữa, trong
những sách Thánh Kinh có ghi chú, phần bình luận của các dịch
giả có khi rất khác nhau vì đi theo những cách bình luận và
thông diễn khác nhau. Một điều cũng nên biết là các văn bản
Thánh Kinh có thể khác với văn bản dùng trong phụng vụ. Bản
dịch Thánh Kinh để học hỏi có thể chấp nhận câu văn hơi khô
khan, gượng ép nhưng đi theo văn bản gốc, rồi kèm ghi chú dài
dòng. Bản văn phụng vụ trái lại, chỉ có cơ hội đọc lên một lần
và tiếp theo ngay những câu, chương kế tiếp, không có chỗ cho
ghi chú, mở ngoặc. Thời gian trước đây, nhiều nơi tại Việt nam
cũng như tại hải ngoại thấy bản dịch của Nhóm CGKPV hay nên đã
sử dụng trong Phụng Vụ. Nhưng có hai vấn đề được nêu ra:
a) Chưa có bộ bài đọc mới, chính
thức trong thánh lễ, có lẽ một phần vì không có ngân quỹ, một
phần vì chưa hay không có ban chuyên môn để thẩm định.
b) Bản dịch của nhóm CGKPV không
(chưa) được đưa vào phụng vụ, ấy là vì chưa có sự đồng nhất
quan điểm giữa các cơ quan có thẩm quyền và nhóm.
Tuy thế, những vấn đề này có lẽ phức
tạp hơn những lời ra tiếng vào trên mặt nổi. Mặc dù bản dịch
sách Các Giờ Kinh Phụng Vụ dành cho các nam nữ tu sĩ dùng
trong các giờ Kinh Nguyện cũng như các sách Tin Mừng Cựu và
Tân Ước đã được sử dụng từ trong nước cho đến hải ngoại, cộng
đồng dân Chúa, giáo xứ cộng đoàn, các trang báo điện tử, mạng
lưới toàn cầu của người Việt Nam đa số sử dụng bản dịch của
Nhóm CGKPV từ nhiều năm nay; nhưng đồng thời, cũng đã nghe đây
đó, được đọc một số bài vở viết về Nhóm và các bản dịch của
Nhóm trên một số tạp chí đạo đời. Nhiều tác giả ít nhiều đã
từng phê phán Nhóm, phê bình từ bản dịch Kinh Nguyện đến Lễ
Quy Rôma (thực ra là của Ủy ban Phụng Tự), rồi đến cả toàn bộ
bản dịch Kinh Thánh.
Nói cho đúng, trong bất cứ công việc
nào, dù của cá nhân hay công trình của tập thể, vẫn rất cần
những phê bình nhận xét giúp cho công trình hoàn thiện. Hơn
nữa, đây là bản dịch Thánh Kinh, mà Lời Chúa thì bất diệt
thiên thu nhưng lại sống động nơi con người và qua thời gian,
văn hoá, quốc gia; hẳn người phiên dịch đều biết những nguyên
tắc này để hoàn chỉnh hơn theo thời gian. Trong phạm vi bài
này, chúng tôi chỉ xin được nêu lên một số vấn đề, và mong
những vị có trách nhiệm cùng bàn bạc đi đến quyết định đem lại
những gì tốt nhất cho Giáo Hội Việt Nam.
MỘT SỐ NHẬN
ĐỊNH VỀ NHÓM CÁC GIỜ KINH PHỤNG VỤ
Kinh nghiệm của các tổ chức dịch
thuật có uy tín trên thế giới như United Bible Societies (UBS)
và International Commission on English in the Liturgy (ICEL)
cũng gặp nhiều vấn đề, và việc đón nhận phê bình luôn mang lại
nhiều ích lợi. Nếu không thế thì chẳng cần phải có nhiều bản
dịch, hoặc phải dịch đi dịch lại nhiều lần. Tuy nhiên, nhìn
lại việc phê bình Nhóm CGKPV hình như chỉ dựa trên một số nhận
định cá nhân, mang nhiều cảm tính. Theo dư luận và báo
chí, chúng tôi ghi nhận được những phê bình như sau:
1.
Nhóm CGKPV kiêu
ngạo, tự cho mình là hay.
Ai mà kiêu ngạo thì có giỏi mấy chăng nữa thiên hạ thường
không ưa. Tuy nhiên, phải cẩn trọng trong nhận định này, vì
giả dụ người dịch có kiêu ngạo đi chăng nữa, thì đây không
phải là tiêu chuẩn để đánh giá bản dịch. Cần có tiêu chuẩn
đánh giá khác hơn là dựa trên tính cách cá nhân người dịch.
Hơn nữa, nhận định phê bình cần phải xem xét cẩn thận hơn là
gán cho hai tiếng “kiêu ngạo” chung chung: một người thợ điện
có thể giỏi lắp ráp điện nhà, nhưng không thể vì thế mà anh ta
phê phán người kỹ sư điện kiêu ngạo, khi anh ta trình bày sơ
đồ, hệ thống điện, mặc dù có thể anh kỹ sư không rành bắt dây
điện trong nhà bằng người thợ điện.
2.
Nhóm CGKPV làm
việc đòi tác quyền.
Đây
cũng không thể dùng làm tiêu chí để đánh giá, nhận định một
bản dịch. Hơn nữa, việc đòi tác quyền trong một bối cảnh nào
đó nên làm rõ ràng và tuân theo chặt chẽ. Sống trong xã hội ít
coi trọng giá trị lao động trí óc, coi việc sao chép,
photocopy tài liệu, software là chuyện bình thường, chúng ta
dễ vô tình lỗi đức công bằng mà cứ thản nhiên cho là mình khôn
ngoan, mua hàng giá rẻ. Chúng tôi sẽ trở lại vấn đề này.
3.
Các bản dịch có
nhiều điểm sai, có sai sót:
đây mới đúng là tiêu chuẩn để đánh giá bản dịch. Dịch thiếu
sót, bỏ chữ thì dễ đối chiếu, điều này chắc khó xảy ra. Dịch
sai mới là vấn đề quan trọng, cần được xem xét đến nơi đến
chốn, nhất là dịch Lời Chúa. Tuy nhiên, cũng cần phải phân
biệt giữa sai sót và cảm nhận thẩm mỹ. Chẳng hạn có người phê
bình về việc Nhóm dịch kinh Sáng Danh. Họ cho rằng kinh Sáng
Danh như chúng ta vẫn thường quen đọc là hay quá rồi, việc chi
mà phải dịch lại, “Sáng Danh Chúa Cha và Chúa Con, cùng Sáng
Danh Thánh Thần Thiên Chúa. Tự muôn đời như chính hiện nay, và
luôn mãi thiên thu vạn đại, Amen.” Người phê bình cho là bản
dịch mới sử dụng nhiều Hán ngữ, khó hiểu…Lời phê bình thoạt
nghe cũng có lý, nhưng suy đi nghĩ lại, đó chỉ là vì chúng ta
đã quá quen với kinh Sáng Danh đọc theo lối cũ. Đưa hai bản
cho một người tân tòng, bảo họ đọc và học thuộc lòng, kinh
nghiệm cho thấy đa số họ thích bản dịch mới hơn bản cũ, vì tuy
thêm vài chữ thiên thu vạn đại, nhưng bản dịch mới đọc
xuôi hơn, dễ nhớ hơn. Lại nữa, bản dịch cũ dùng những cụm từ
có trước vô cùng, hằng có, đời đời chẳng cùng nghe cũng
khó hiểu. Nghiệm ra đây là vấn đề thuộc thẩm mỹ nhiều hơn; và
nếu là người tân tòng lần đầu học kinh, họ thường thích bản
kinh mới hơn.
4.
Nhóm CGKPV khăng
khăng theo ý mình, không chịu sửa đổi.
Chúng tôi không có chi tiết về những điều đóng góp sửa đổi,
nhưng có được đọc qua các bản dịch, bản giải thích cách dịch
và cách làm việc của Nhóm phiên dịch Nghi Thức Thánh Lễ của Ủy
Ban Phụng Tự (trong quá khứ có một số thành viên thuộc CGKPV,
có cách làm việc giống nhau), trộm nghĩ không biết đóng
góp vấn đề có cụ thể, có đúng không, hay cũng chỉ là những
nhận định cảm tính giống như vấn đề kinh Sáng Danh ở trên.
Điều này rất phức tạp, cần đóng góp thật cụ thể, không chỉ
nhận xét chung chung, để rồi cuối cùng nếu vấn đề tranh cãi
không đi đạt được kết luận, thì cần dùng lá phiếu để chấp nhận
đa số tương đối. Khi có kết luận rồi, không hẳn phe thiểu số
sai, nhưng đây chỉ là vấn đề giữa hai cái đúng, và tuân theo
quyết định của đa số mà thôi.
Trở lại cách
làm việc của Nhóm CGKPV,
theo các bài viết của một số các thành viên viết
và đăng tải trên một số
cơ quan truyền
thông thì được biết: nhóm bao gồm một số linh mục,
tu sĩ và giáo
dân nam nữ
có khả năng chuyên
môn, nếu không nói
là một số thành phần ưu
tú đã được đào tạo tại ngoại quốc cũng như trong nước, và
có trình độ nhất định. Việc Nhóm đã tập hợp được
nhiều
cá nhân
có trình độ chuyên
môn về Thánh Kinh, Thần Học, Ngôn
Ngữ,
Âm Nhạc, Mục Vụ, cùng
làm việc hơn 30
năm qua là một thành quả
đáng được khâm phục
và trân trọng. Nhóm
đã cống hiến, cho
ra đời những
công trình tập
thể rất
có giá
trị. Chúng
ta cũng không
thể
vì một số
sai sót (chắc chắn phải
có trong bất cứ
công trình
cá nhân
hay tập
thể nào) để
coi thường hoặc vội
vã phê phán.
Có thể
có những điểm dị biệt mà vị phê bình nào đó thấy không thể
chấp nhận được, nhưng không
thể
vì thế
mà chủ quan đánh giá một
công trình tập
thể được.
Hơn nữa,
khi nhìn lại
quá trình
làm việc của Nhóm, khách quan
mà nhận định, phải đồng
ý rằng, ngay từ thuở
ban đầu cho đến hiện
nay,
công việc dịch thuật chuyên
môn về Kinh Thánh của Nhóm có thể nói chỉ nhằm mục đích
phục vụ Giáo hội Việt
nam hơn là đi tìm tư lợi. Với khả năng ngôn
ngữ của những dịch
giả, nếu họ có
ý tìm lợi nhuận
tài chính
đơn thuần,
thì dịch tiểu thuyết hoặc sách giáo khoa dễ kiếm tiền hơn,
mà cũng chẳng cần phải vất vả, thận trọng, chấp nhận
nguyên tắc
làm việc của cả một tập
thể,
chờ đợi để cho
ra đời những
tác phẩm
mà trước
khi in ấn phải xin phép lâu ngày, cả đời lẫn đạo; cũng như
có lúc phải nghiên cứu cả kho sách
này, tập
tài liệu
kia mãi mới đưa
ra được một định nghĩa, một câu nói
hay chữ viết trong một đoạn
văn. Nói
thế để chúng
ta có thể nói rằng những thành viên
đang làm công việc phiên dịch như Nhóm CGKPV đều
có lòng khao
khát muốn
rao truyền Lời Chúa cho Giáo Hội bằng chính ngôn
ngữ mẹ đẻ của mình. Đây
là khao
khát của người gieo giống Tin Mừng. Phải
là người yêu mến Lời Chúa, yêu mến Giáo Hội, yêu mến ngôn
ngữ,
và mong ước
phổ biến cho cộng đồng Dân Chúa lắm mới
có thể ròng
rã năm tháng làm công việc phiên dịch để cho
ra đời những dịch phẩm mang
tên tập
thể, không được hứa hẹn cả quyền lợi lẫn danh vọng
cá nhân.
Theo luật Giáo hội, việc cho phép sử
dụng bản dịch Thánh Kinh, và bản dịch trong phụng vụ là quyền
hạn của Hội Đồng Giám Mục (HĐGM). Như thế, bản văn trong phụng
vụ là do HĐGM chịu trách nhiệm và chấp thuận. Hai bản dịch đề
cập trên đây không phải là sách phụng vụ, nhưng vẫn có thể ứng
dụng cách nào đó để sử dụng trong phụng vụ. Khách quan
mà nhận định, việc Nhóm CGKPV đã tập họp được đa số những dịch
giả có khả năng thật sự, ít nhất là trong nước, thì tại sao
lại không sử dụng khả năng của những chuyên viên này để cùng
làm việc, hợp tác trong việc phục vụ Giáo hội? Có người cho
rằng vấn đề chính ở đây là chuyện tác quyền, vì nếu là sách
phụng vụ, số lượng in ấn sẽ không nhỏ, in đi lại có khi hàng
chục năm trời, nếu phải chia tác quyền thì đem lại nhiều vấn
đề rắc rối. Thực ra, như đã nói ở trên, có lẽ nếu được cùng
bàn thảo và trao đổi, vì lợi ích chung của cộng đồng dân Chúa
và Giáo Hội, thì Nhóm CGKPV hoặc đa số thành viên sẽ không quá
đặt nặng vấn đề lợi nhuận và tài chính, nếu mục đích ban đầu
của họ chỉ nhằm phục vụ Giáo hội Việt nam. Ước mong các thành
viên mãi giữ được tâm tình như thế. Là những người có chuyên
môn, được học hỏi và có khả năng chuyên biệt, đã biết và làm
việc tập thể hàng chục năm trời mà không được tạo điều kiện để
cùng làm việc, cộng tác thì hỏi làm sao có thể tìm ra một số
lượng dịch giả chuyên môn tương đương cả về phẩm lẫn lượng,
cùng làm việc trong một thời gian lâu dài như thế để ra những
dịch phẩm có chất lượng tương tự, chứ chưa nghĩ đến việc làm
tốt hơn.
Dư luận khác cho rằng vì Nhóm không
chịu sửa đổi những đề nghị. Theo suy luận như trình bày ở
trên, chúng ta cần lưu ý đến sự khác biệt giữa thẩm mỹ, yêu
thích cá nhân và những điều cần thay đổi thực sự. Chúng ta
không ngây thơ đến nỗi tin bản dịch của CGKPV là hoàn hảo,
không có thiếu sót nào, không cần đóng góp sửa chữa. Tuy
nhiên, cũng cần thận trọng khi đề nghị những sửa đổi; hơn nữa,
phải cố gắng tuân theo nguyên tắc tập thể. Một cá nhân dịch
giả có thể rất giỏi, rất uy tín, có chức vị nhưng cũng có thể
không được sự đồng tình của đa số khi cần có quyết định về một
vài vấn đề dịch thuật do ngôn từ, do cách hành văn. Nếu lấy
cách làm việc chung: vox populi, vox Dei là nguyên tắc tối
thượng, thì cần triệt để theo nguyên tắc này. Dịch giả không
đồng ý có quyền bảo lưu ý kiến của mình, nhưng vẫn phải theo
quyết định chung. Nói thế để thấy rằng có những vấn đề tưởng
đơn sơ, những câu tưởng dễ quyết định nhưng thật ra đã là đề
tài tranh cãi mất nhiều thời giờ. Thông thường, những gì đòi
hỏi thay đổi, mới lạ sẽ dẫn đến tranh cãi, và trong việc thảo
luận để đi đến thống nhất, phái truyền thống thường có ưu thế
trên phái đòi cải tổ. Lý do? Tại vì tâm lý đa số ít muốn thay
đổi; tại vì văn bản cổ thường mang lại những tình cảm ‘thánh
thiêng’, ‘cổ kính’ đã có tự lâu đời, mà bản dịch mới không có
được; tuy nhiên, nếu chỉ căn cứ vào tiêu chuẩn trên để đi đến
quyết định không làm gì cả thì có lẽ giờ đây chúng ta cũng vẫn
còn dùng những tiếng như Câu rút, Chúa Dêu, vào lòng Đạo
Hoà Lan...và nói rộng ra nữa thì cũng chẳng có công đồng
Vatican II và nhiều thay đổi lớn lao khác trong Giáo hội.
Chỉ riêng việc dịch tên riêng và quy
ước viết tên riêng cũng đem lại nhiều vấn đề. Tuy nhiên, nếu
ai có theo dõi, đọc bản tin của nhóm CGKPV gửi cho bạn đọc
ngày 30-9-2000 đăng trên mạng lưới internet đều thấy các dịch
giả đã làm việc như thế nào, vận dụng nguyên tắc nào, với mục
đích gì và tại sao làm như thế thì phải công nhận việc làm của
Nhóm có lý lẽ hẳn hoi. Và để đạt được quyết định chung cũng
gặp nhiều khó khăn, nhưng trên cơ sở làm việc có nguyên tắc
hướng dẫn. Như thế, tuy bản dịch vẫn cần được góp ý để hoàn
chỉnh, nhưng việc đóng góp và xét duyệt cũng phải cần đến
những cá nhân có khả năng, và cũng làm việc, bàn thảo theo
nguyên tắc dân chủ để đi đến kết luận cụ thể. Không thể chỉ vì
vài nhận xét chung chung và cảm tính của một vài cá nhân, cho
dù người đó có chuyên môn hay uy tín để ra quyết định, đặc
biệt trong những công việc đòi hỏi tính chuyên môn cao độ. Có
người còn cho rằng vì Việt nam chưa có Hàn Lâm Viện quy định
ngôn ngữ, nên mới đưa đến tình trạng lộn xộn trên. Thực ra,
trong những nước phát triển như Pháp, Mỹ, việc dịch thuật và
thống nhất ngôn ngữ, tên riêng cũng không đồng nhất và không
phải là không có vấn đề. Nếu không thì đã chẳng có nhiều bản
dịch, nhiều cách phiên âm, ghi tắt khác nhau.
MỘT VÀI QUAN
SÁT VỀ TÌNH HÌNH DỊCH KINH THÁNH TẠI HOA KỲ
Qua các vấn đề vừa nêu trên tại Việt
Nam, chúng ta thử tìm hiểu về tình hình dịch Kinh Thánh tại
Hoa Kỳ, để có một cái nhìn so sánh. Về số lượng các bản dịch,
Hoa Kỳ có lẽ là nước có nhiều bản dịch nhất trong một thời
gian tương đối ngắn xét về mặt lịch sử dịch thuật Thánh Kinh.
Tuy nhiên, ít ai dám cho rằng các bản dịch này thừa hay sai
sót, mặc dù các bản dịch khá khác nhau. Đó chính là vì các bản
dịch nhắm vào những đối tượng độc giả khác nhau. Cũng chẳng ai
dám cho rằng nhóm phiên dịch này giỏi hơn nhóm kia, tuy rằng
có sự khác biệt về trình độ. Thật ra, vì số chuyên gia Thánh
Kinh tại Hoa kỳ khá phong phú và có nguồn tài chánh đáng kể
nên mới có thể làm được công việc này. Việt Nam chúng ta chưa
có đủ chuyên gia trong ngành, nên cần phải nghiên cứu cách làm
việc hiệu quả nhất để tránh mọi sự lãng phí và đem lại ích lợi
nhất cho cộng đồng dân Chúa. Hơn nữa, làm việc cá nhân thì khó
có thể so với tập thể xét về mặt chất lượng thành phẩm. Trong
các bản dịch tại Hoa Kỳ, phải kể đến những bộ Kinh Thánh uy
tín như King James (KJV), Revised Standard Bible (RSV), New
Revised Standard Bible (NRSV), New American Bible (NAB) của
Công Giáo, New International Version (NIV), New American
Standard Version (NASV) đến những bản rất phổ thông như Living
Bible, New Living Bible, Good News Bible hay còn gọi Today’s
English Version (TEV) và Contemporary English Version (CEV).
Khác nhau về phẩm cũng như về đối tượng phục vụ và quan niệm
phiên dịch, các bản dịch này đều do những nhóm chuyên viên
thông thạo ngôn ngữ Thánh Kinh, có sự hợp tác của các chuyên
gia ngôn ngữ, âm nhạc, phụng vụ, khảo cổ, văn hóa nên sản phẩm
của họ đóng góp cho việc học hỏi lời Chúa rất nhiều. Khi làm
công việc dịch thuật, họ thường cho ra đời những công trình
song song trình bày công việc họ làm, đặc biệt đối với Thánh
Kinh Hội Hoa Kỳ (American Bible Society - ABS) hay Thánh Kinh
Hội Quốc tế (United Bible Societies - UBS). Những tác phẩm
song song này rất có giá trị cho những người muốn học hỏi thêm
về Kinh Thánh hay phương pháp dịch thuật. Đọc những tác phẩm
đó cũng tương tự như cùng ngồi thảo luận và tranh cãi với các
dịch giả để thấu đáo vấn đề. Bản Chú thích Bản dịch Nghi thức
Thánh Lễ của Ủy Ban Phụng Tự cũng có dạng như thế. Những người
phê bình có trách nhiệm theo thiển ý nên tham khảo, tìm hiểu
cách thức các dịch giả đã làm trước khi đưa ra phê bình. Nói
thế không có nghĩa là không được phê bình khi không có các tác
phẩm này trong tay, nhưng chỉ nêu lên tính chất nghiêm túc của
công việc và tránh những nhận xét chủ quan trong chuyên môn.
Chưa hẳn một người đã học hỏi Thánh kinh nhiều tại ngoại quốc,
rành rẽ ngôn ngữ Thánh kinh đã có thể dịch thuật ra tiếng mẹ
đẻ của mình có tác dụng nhất cho độc giả. Một ưu điểm nữa của
Hoa kỳ trong việc học hỏi dịch thuật Thánh Kinh là họ có nhiều
phương tiện và sáng kiến áp dụng sử dụng điện toán trong việc
học hỏi lời Chúa. Điều này có thể thấy được qua những tác phẩm
rất giá trị trên máy điện toán như các chương trình
Bibleworks, Logos... Càng nhiều bản Thánh kinh được in ấn, phổ
biến càng nhiều trên internet và các software, càng có cơ hội
giúp nhiều người học hỏi Lời Chúa và nhờ vậy Lời Chúa thấm
nhập vào họ và làm kim chỉ nam cho suy nghĩ và hành động. Ưu
điểm nhiều như thế nhưng cũng không phải vì vậy mà không có
vấn đề. Hy vọng trong tương lai chúng tôi có thể trình bày với
quý độc giả một số chuyện xung quanh việc dịch thuật Thánh
Kinh cũng như các bản văn phụng vụ qua Anh ngữ.
Đặc biệt với bản New American Bible
(NAB) của Hội Đồng Giám Mục Hoa Kỳ, bản dịch này đã bắt đầu từ
năm 1944, khởi xướng theo tinh thần Thông Điệp Divino
afflante Spiritu của Đức Giáo Hoàng Piô XII, trong đó
khuyến khích việc học hỏi dịch thuật từ văn bản gốc của Thánh
Kinh, vì văn bản này được viết bởi các tác giả được linh ứng
bằng nguyên ngữ của người viết, do đó có giá trị hơn mọi bản
dịch, dù là mới hay cũ. Bản dịch này là thành quả của khoảng
50 học giả chuyên môn Thánh Kinh, đa số là người Công giáo
(tức là có người không Công giáo trong ban dịch thuật). Các vị
tổng biên tập đã tận tụy cả 25 năm trời cho công việc. Khi làm
việc chung với nhau, họ cũng gặp nhiều vấn đề kỹ thuật phiên
dịch, cách dịch thi ca, sử dụng tên riêng, các chữ viết tắt.
Chẳng hạn nếu tuyệt đối trung thành với kỹ thuật lập đi lập
lại trong Phúc âm thứ tư (Gioan) thì sẽ làm người nghe tiếng
Anh bị chướng tai, nhưng nếu sửa đổi, để cho âm thanh êm dịu
bằng cách thay thế từ ngữ thì lại đánh mất hiệu quả thơ ca mà
người viết đã dùng. Cho nên cũng phải thoả hiệp, chọn cái này
thì phải bỏ cái kia, rồi nếu chọn một phương pháp hay cách
dùng nào đó thì lại phải liên tục trung thành với nó, tránh
trường hợp tạo quá nhiều ngoại lệ, mất tính thống nhất, và còn
nhiều vấn đề nữa. Bản dịch này cũng được sửa đi sửa lại, xem
xét tới lui rất nhiều lần vì những khám phá mới trong ngành
Thánh Kinh học, lịch sử, khảo cổ, ngôn ngữ, cách dùng từ sao
cho không thiên vị phái nam. Từ năm 1978 đến đầu năm 1979, và
tháng 11 năm 1980 thì họ quyết định chung cuộc cho thủ bản
gốc; rồi từ tháng 12 năm 1980 đến tháng 9 năm 1986 là ban biên
tập gặp nhau cả đến 50 lần để duyệt xét, ban biên tập cũng làm
việc với ủy ban đặc trách do Hội đồng Giám mục đề cử trong năm
1982 để giám sát toàn chương trình duyệt xét. Họ làm việc dịch
thuật và xét duyệt nhằm đưa ra bản dịch có thể đáp ứng ba mục
tiêu: (1) có được một văn bản sử dụng được trong phụng vụ (2)
để cá nhân đọc riêng, và (3) để nghiên cứu học hỏi. Phải trình
bày hơi dài dòng công việc của người để thấy đây là một công
việc đòi hỏi sự chuyên môn và nghiêm túc cao độ, không phải là
một việc ai cũng làm được hay cứ muốn là làm. Đó cũng là thể
hiện lòng yêu mến, tôn kính Lời Thiên Chúa.
TÌNH HÌNH DỊCH
KINH THÁNH TẠI VIỆT NAM
Tình hình dịch thuật Thánh Kinh tại
Việt nam thì sao? Trước năm 1975, chúng ta có một số bản dịch
của linh mục Nguyễn Đức Huân, linh mục Nguyễn Thế Thuấn, bản
dịch của anh chị em Tin Lành, và một vài sách Tân Ước của các
cố Tây, và bản dịch theo các bài đọc Thánh lễ. Sau năm 1975
xuất hiện những bản dịch Tân Ước của linh mục An-Sơn Vị, hồng
y Trịnh Văn Căn, và của nhóm CGKPV. Mỗi bản dịch đáp ứng từng
thời kỳ cho những đối tượng khác nhau, không thể so sánh đánh
giá cách đơn giản bản nào hơn bản nào. Hầu như bản nào cũng ít
nhiều sai sót. Tuy nhiên, một nhận xét không thể bỏ qua là
ngoài bản dịch trọn bộ Thánh kinh của CGKPV và của Tin lành,
không bản nào trước đó là sản phẩm tập thể. Một nhận xét nữa
là chỉ có bản dịch của cha Thuấn, cha Vị và nhóm CGKPV là dịch
từ nguyên bản Híp-ri, A-ram và Hi lạp. Các bản khác đều dịch
từ tiếng La-tinh, tiếng Pháp hay tiếng Anh. Chỉ riêng hai yếu
tố phân biệt trên đã nâng cao giá trị của các bản dịch này,
đặc biệt là yếu tố làm việc tập thể của CGKPV. Tình hình nhân
sự của nước nhà không được dư thừa như ở ngoại quốc, phương
tiện lại thiếu thốn đã làm việc dịch thuật khó khăn. Một yếu
tố rất quan trọng nữa là tinh thần làm việc chung, hợp tác rất
khó cho những người giỏi chuyên môn: ai cũng nghĩ mình là giỏi
thì rất khó chấp nhận ý kiến khác mình. Nếu không có tinh thần
chung, làm việc quên cái tôi thì rất khó cộng tác với nhau
trong thời gian lâu dài như vậy. Điều này cũng cho thấy để đi
đến quyết định chọn một từ ngữ, câu cú, và cách diễn tả, nhóm
làm việc phải căng thẳng hơn khi làm việc một mình, khi chỉ
cần theo suy nghĩ riêng. Dù cá nhân người viết chưa từng làm
việc với Nhóm CGKPV, nhưng ai đã từng làm công việc dịch thuật
ít nhiều đều biết những khó khăn các dịch giả gặp phải khi làm
việc chung.
ƯỚC NGUYỆN SÂU
XA
Việc thiếu chuyên gia về Thánh Kinh
đã được các giáo phận và dòng tu trông thấy; nên trong thời
gian qua, nhiều nơi đã cử người đi học thêm về Thánh Kinh tại
các trường danh tiếng hải ngoại. Tuy nhiên, điều này cũng rất
tốn kém, mất nhiều thời gian, và người đi học cần có khả năng
thực sự. Người đi học chuyên môn Thánh kinh dù thế cũng không
có nghĩa sẽ trở thành một dịch giả giỏi. Cần phải có sự hợp
tác của những người chuyên môn trong các lãnh vực khác như
Thần học, Ngôn ngữ, Âm nhạc, Khảo cổ, Văn chương, nghệ thuật,
thậm chí phải lưu tâm đến những vấn đề mục vụ để đem lời Chúa
đến cho người đọc. Nếu không, thì các bản dịch chỉ giúp được
cho những người có học, còn giới bình dân không tiếp thu được
bao nhiêu. Những người có học ngoại ngữ thì đôi khi có thể đọc
Thánh Kinh bằng tiếng nước ngoài thấy dễ cảm nhận hơn là đọc
những bản văn dịch trúc trắc, ngây ngô. Vấn đề phức tạp như
thế, theo thiển ý, ước mong HĐGM Việt Nam sẽ chủ động cộng
tác, trao đổi về những điều cần chấn chỉnh, sửa sai trong các
bản văn Thánh Kinh hoặc phụng vụ hiện nay. Trên cơ sở những
thành quả đã có của nhóm CGKPV, tận dụng những khả năng chuyên
môn đặc thù quý báu này, chúng ta sẽ có những bản dịch tốt hơn
cho Việt Nam. Về bản văn phụng vụ, Ủy ban Phụng tự có thể dùng
bản dịch của nhóm để làm gốc, rồi cũng đi theo tiến trình làm
việc chuyên môn, dân chủ để đi cho ra những bản dịch đáp ứng
nhu cầu phụng vụ. Nếu vì lý do nào đó mà bỏ đi, không không sử
dụng thành quả lao động của nhóm CGKPV, một công trình dịch
thuật tim óc của một tập thể nhiều chuyên viên đã hình thành
trong hơn 30 năm và hiện nay đang được cộng đồng dân Chúa trân
trọng đón nhận sử dụng thì thật là môt điều rất đáng tiếc.
Trong khi đó, để bắt đầu hoặc thiết lập, tiến hành một Uỷ ban
dịch thuật mới với một số linh mục tu sĩ, trong đó có thể có
một số vị có bằng cấp hoặc chuyên môn, nhưng nếu không đủ nhân
sự và kinh nghiệm “trận mạc” không nhiều, chưa kể đến việc
cùng cộng tác làm việc trong tinh thần tập thể, thì niềm hy
vọng có những bản dịch tương đương hay đạt yêu cầu là chuyện
rất mong manh.
Hơn nữa, với tâm tình thao thức cho
Giáo Hội Việt Nam, để đào tạo một thế hệ và chuẩn bị cho tương
lai của Giáo Hội tại quê nhà, có cần nghĩ đến một phương thức
nữa là tận dụng kinh nghiệm và khả năng trình độ của các
chuyên viên trong Nhóm CGKPV? Nếu được, HĐGM Việt Nam sẽ chủ
động bàn bạc, nghiên cứu thành lập một loại trường, cỡ như Học
Viện Thánh Kinh cho đất nước. Qua Học viện này, các nhà dòng,
chủng viện hoặc giáo dân sẽ có người đến để được học tập cho
trình độ chuyên môn và phục vụ tại chỗ; hoặc Học viện này sẽ
đào tạo, chuẩn bị trước cho những ai có khả năng để tiếp tục
đi học thêm ở nước ngoài. Học viện cũng sẽ là môi trường thực
hành cho những chương trình phiên dịch (còn rất nhiều văn bản,
tác phẩm của các Giáo phụ, văn kiện Giáo hội); những học viên
mới tốt nghiệp nước ngoài có lòng yêu mến ước ao phổ biến Lời
Chúa bằng tiếng mẹ đẻ có chỗ thực hành. Việt Nam đã đi chậm
nhiều lắm so với nước ngoài về rất nhiều lãnh vực, đặc biệt
việc học hỏi, nghiên cứu và phổ biến Thánh Kinh. Hiện nay Nhóm
CGKPV đã kiên trì cộng tác làm việc với nhau trong hơn 30 năm
qua, sao chúng ta không tận dụng, cùng ngồi lại để thực hiện
một chương trình theo thiển ý rất cần thiết và có tính khả thi
rất cao? Trường, hay Học viện này sẽ do một Giám mục chịu
trách nhiệm, cùng với các ban chuyên môn để ra chương trình
đào tạo, phiên dịch, phổ biến, xuất bản, học hỏi Thánh Kinh
cho cả nước, nhờ đó, sự phát triển học hỏi Lời Chúa ngày càng
lớn mạnh trên quê hương Việt Nam. Việc đóng góp này không
những chỉ mang lại ích lợi cho Giáo hội Việt Nam, mà còn là
viên đá đóng góp, xây dựng một nền văn hoá, ngôn ngữ tôn giáo
bằng tiếng Việt rất cần cho nhu cầu “đạo vào đời” hay “hội
nhập văn hoá.” Đây là một đáp ứng cho những đòi hỏi thách đố
lớn lao của công việc truyền giáo, mà những ai có trách nhiệm
với tiền đồ Giáo hội Việt Nam, cho đất nước Việt Nam không thể
không quan tâm.
Tuy không phải là chuyên viên trong
ngành phiên dịch Thánh Kinh, nhưng với tấm lòng thao thức, xin
mạo muội đóng góp một số ý kiến, nhận xét với niềm mong ước
cho việc phổ biến Lời Chúa, học hỏi Thánh kinh và công việc
dịch thuật của Giáo Hội Việt Nam được vươn lên mạnh mẽ, sớm
theo kịp đà tiến, tiêu chuẩn của thế giới, hoặc ít ra cũng
không bị bỏ quá xa vì những hạn chế có thể khắc phục. Cũng có
thể Giáo Hội Việt Nam đã có những chương trình hợp tác làm
việc mà chúng tôi không được biết. Nếu được như thế thì quý
hóa thay! Nguyện ước chân thành gửi đến quý độc giả và những
vị có trách nhiệm sớm tìm được giải pháp tốt nhất cho Lời Chúa
thấm nhập vào tín hữu Việt Nam và biến thành kim chỉ nam cho
suy nghĩ và hành động của những người tin vào sức mạnh soi
sáng và biến đổi của Lời●
